Schoko & Co is een economisch spel van Duitse origine, bedacht door Gilles Monnet & Yves Hirschfeld en uitgegeven door Schmidt Spiele. Het is al een oldie, uitgegeven in 1988 en destijds bij de genomineerde spellen voor het Spel van het Jaar.

En inderdaad, het is een van de betere economische spellen. Zoals misschien wel bekend is, ben ik gek op economische spellen, laat staan op goede en originele en dus staat deze hoog in mijn persoonlijk spellenvoorkeurslijst. Schoko & Co is zo'n spel, een echte classic.

In Schoko & Co zijn alle spelers eigenaar van een chocolade fabriek: kinderdroom van velen. Het spel begint direct al erg goed als blijkt dat je je eigen chocolade fabriek in elkaar mag vouwen!!

Chocopersoneel

In een chocoladefabriek heb je natuurlijk personeel nodig. In Schoko & Co heb je personeel in de klassen arbeiders, secretarissen/resses, boekhouders en verkopers. De kleuren van het personeel zijn weliswaar clichematig: boekhouders stemmig grijs. arbeiders van onder tot boven bruin, de secretaressen roze en de verkopers groen (denk aan de Persil-man). maar juist daardoor niet te verwarren. Personeel kost geld. En dat is niet zo fijn. want juist geld, in dit geval SM (Schoko Marken) verdienen is het doel van dit spel.
Het zal dan ook niemand verbazen, dat de personeelsleden niet alleen geld kosten. maar van tijd tot tijd ook geld opleveren. Bijvoorbeeld arbeiders gebruik je om van ingekochte cacao echte chocoladerepen te maken, die je dan weer kunt verkopen.
Tenminste als de baas geen John Zonneveld heet, want dan wordt het meer cacao fantasie. De andere drie classes hebben ook een functie, die later aan de orde komen.

Een van mijn bezwaren tegen de huidige regels van dit overigens erg leuke spel is dat er een ideaal personeelsbestand is, eigenlijk geen kenmerk van een goed spel, want juist verschillende keuzemogelijkheden, waarbij niet 1 mogelijkheid per definitie de beste is, maakt een spel leuk. Alleen in het aantal verkopers zit nog wel eens wat variatie en dat brengt gelukkig al genoeg spanning met zich mee.

Grondstoffen

Zoals iedereen weet is cacao de grondstof voor chocola. Cacao kun je op een van de grote beurzen kopen. Het aanbod op die beurzen wordt door de spelers zelf bepaald. Voor de beurzen geopend worden, noemt iedereen een getal tussen de 0 en zijn of haar beschikbare opslagruimte. De maximale opslagruimte is 16 ton, maar je kan natuurlijk nog cacao van de vorige beurt in je opslag hebben. Al die getallen worden bij elkaar opgeteld en dat is de hoeveelheid cacao in omloop. die gelijkelijk over de beurzen (6 in totaal) verdeeld wordt.
Zeg je dus 0. dan is de kans op een krappe markt en dus hoge grondstofprijzen erg groot. zeg je je maximum (16 ton) dan kon de prijs wel eens meevallen. Het is dus van wezenlijk belang om op dit punt een slimme zet te doen.

Markt

De markt werkt als volgt. De 6 beurzen worden achtereenvolgens afgewerkt. Bij de eerste beurs schrijft iedereen in het geheim een bod met een hoeveel-heid en een prijs op. Bijvoorbeeld bij een markt van 10 ton krijg je de volgende boden:
A: 5 ton voor 5000 SM per stuk
B: 6 ton voor 3000 SM per stuk
C: 6 ton voor 3000 SM per stuk
D: 2 ton voor 7000 SM per stuk

Nu wordt eerst het hoogste bod gehonoreerd: Speler D krijgt 2 ton voor 2 maal 7000 = 14000 SM. Daarna komt speler A aan bod en krijgt 5 ton voor 25000 SM. Dan is er nog 3 ton over en daarvoor komen speler B en C allebei in aanmerking aangezien ze dezelfde prijs geboden hebben. Nu worden eerst de wensen van de speler die het eerst aan de beurt is vervuld: dus speler B krijgt nog 3 ton voor 9000 SM. Speler C krijgt niets, maar heeft op de volgende 5 beurzen. waarvoor je opnieuw mag bieden en die verder net zo verlopen als de vorige nog alle kans om wat te krijgen.
Bij de volgende beurt, dus nadat alle markten en de andere fases van het spel hun beslag hebben gekregen, verandert de volgorde van de spelers. B wordt eerste. A wordt laatste.
Je mag op de markt niet meer kopen dan dat je opslagruimte hebt. Zegt iedereen bij het bepalen van de markt zijn maximale opslagruimte, dan krijgt iedereen zijn opslagruimte dus vol. En als er geen hele domme mensen bij zijn, dan krijgen ze dat ook allemaal voor minimumprijzen (1000 SM per stuk).
Dit marktmechanisme is een erg subtiel mechanisme en is een van de redenen waarom het spel zo leuk is. Het bepalen van de markt afhankelijk van de posities waar de mensen zitten, de hoeveelheid geld, chocola en cacao die ze nog in kas hebben is een erg belangrijke en gevoelige beslissing en vervolgens het goed inschatten van de marktprijzen kan je goud opleveren.

Afnemers

De cacao wordt in de fabriek omgezet in chocola: 1 ton cacao levert l ton chocola op. De hoeveelheid arbeiders bepaalt hoeveel cacao je kunt verwerken (2 ton per arbeider). Het ideale aantal arbeiders is ongeveer 4 a 5. Met die chocola ga je op zoek naar afnemers. Afnemers zijn er in de vorm van contracten. Het aantal contracten wordt bepaald door de speler met de meeste verkopers in dienst. Het aantal aangeboden contracten is namelijk 4 maal het aantal verkopers van deze firma.
De contracten zijn aanvankelijk geheim en worden een voor een openbaar gemaakt. Wanneer het contract openbaar is gemaakt, mag iedereen beslissen of hij in de race is voor dit contract. Je aantal verkopers bepaalt hoe vaak je mee mag dingen naar een contract, namelijk 4 maal het aantal verkopers. Degene met de meeste verkopers dingt dus altijd mee.
De hoeveelheid chocola in de contracten varieert van 1 tot 6 ton. Alle contracten hebben een minimum bedrag 15000 SM voor een contract van 1 ton tot en met 50000 SM voor een contract van 6 ton. Alle contracten hebben
een maximum bedrag varierend van 40000 SM voor 1 ton tot en met 140000 voor 6 ton chocola.
Ieder contract wordt eerst voor het minimum bedrag achtereenvolgens aan alle spelers aangeboden. Daarna wordt het contract voor een iets hoger bedrag aangeboden. De eerste die de gevraagde hoeveelheid chocola wel voor die prijs wil leveren, gaat het contract aan.

Laat duidelijk zijn dat ook dit, het sluiten van contracten, een reuze spannend onderdeel van het spel is. Hoever durf je het te laten gaan, hoever durft de ander het te laten gaan en hoe graag willen we het contract?

Administratief personeel

Is een contract eenmaal gesloten dan handelen de boekhouders en de secretaressen het contract verder af. Echter een secretaresse kan slechts 1 contract en een boekhouder slechts 2 contracten afhandelen. Vrijwel altijd heb je 2 boekhouders en 4 secretaresses.
Soms heb je een paar kleine contracten afgesloten met een hoge winstmarge. echter om ook voldoende omzet te halen, je moet tenslotte je personeel ook nog betalen. moet je daarna een aantal grote contracten afsluiten met een veel lagere winstmarge.

Krediet

In het spel kun je op ieder moment krediet opnemen. Dat kost iedere beurt 20% rente. Dat lijkt veel, maar gezien de mogelijke winstmarges vind ik het eigenlijk nog te weinig en bovendien vind ik het leuker wanneer dat krediet niet ieder moment opgenomen kan worden. Dat vereist veel meer van je strategisch inzicht en bovendien kunnen de andere spelers rekening houden met een constante hoeveelheid geld per speler. Dat is natuurlijk van belang bij het vaststellen van de markt en de marktprijzen.
In onze partij kwam het voor dat iemand krediet opnam om rente op krediet af te lossen. Dat was natuurlijk wel erg triest.

Kans- en pestkaarten

In Schoko&co zitten kans- en pestkaarten. Iedereen heeft een drietal vrij onschuldige pestkaarten, die uit te delen zijn aan een slachtoffer naar keuze. Buiten dat is er iedere beurt een gebeurtenis, die voor iedereen gevolgen kan hebben. De pestkaarten vind ik wel okay, maar de ''events'' zijn te rigoreus. In negen van de tien gevallen zal degene die het minst door deze events wordt getroffen het spel winnen en het is natuurlijk de bedoeling dat de ''beste'' het spel wint. Voorbeeldje: een event is ''alle cacao in de magazijnen gaat verloren'' en je hebt je magazijn helemaal vol, of ''de markt is de volgende beurt gesloten'' en die ander zit net met een heel magazijn vol cacao.

Conclusie

Ik vind Schoko&Co zeker de moeite waard. De tijdsduur schat ik op zo'n drie a vier uur. Het spel is bedoeld voor 4 personen, maar met een kleine aanpassing is het ook voor meer of minder personen geschikt. De regels zijn echter niet helemaal perfect.

Als je het spel een keer speelt met de door mij voorgestelde veranderingen wordt het hopelijk al iets beter beter en kun je daarna zelf beslissen wat je belangrijk vindt en wat ik vergeten ben.
Bij mij zullen die events er dus waarschijnlijk uit gaan of in ieder geval veel minder gevolgen hebben en bovendien zou ik iets aan het personeelsbeleid veranderen zodat er meerdere wegen naar het doel, winnen, leiden.
Uit betrouwbare bron heb ik vernomen dat bij een nieuwere versie van het spel deze kaarten veranderd zijn. Hopelijk wordt het daardoor beter, maar ook nu al is het uniek spel met unieke regels. Als je ook maar enigszins van economische ''multi-player game'' houdt, is dit spel een must.

van de Beukelaer.